Trên biên giới giữa Mexico và Hoa Kỳ có một thị trấn nằm giữa hai nước. Người dân ở Nogales, Arizona có mức sống cao hơn hẳn so với những người sống ở phía nam đường biên giới - Nogales, Sonora. Họ dễ dàng tiếp cận hơn với y tế và giáo dục, tỷ lệ tội phạm thấp hơn và thu nhập trung bình của hộ gia đình cao gấp ba lần người dân ở phía nam đường biên giới.
Cái gì tạo ra khác biệt như thế? Giả thuyết địa lý là lý thuyết có ảnh hưởng nhất được tạo ra nhằm giải thích sự khác nhau như thế – nhưng lý thuyết đó không áp dụng được ở đây.
Giả thuyết địa lý được nhà triết học người Pháp thế kỷ XVII, Montesquieu, xiển dương mạnh mẽ nhất. Ông khẳng định rằng người dân ở vùng khí hậu nhiệt đới ấm áp hơn lười biếng hơn những người sống ở vùng khí hậu ôn hòa hơn, làm việc chăm chỉ hơn, tháo vát hơn.
Trong thời hiện đại, lý thuyết này đã được người ta thay đổi nhằm nhấn mạnh rằng ở những vùng ấm hơn như Châu Phi, Nam Á và Trung Mỹ có nhiều loại bệnh hơn, chất lượng đất của những vùng đó cũng được cho là kém hơn, đấy được cho nguyên nhân kìm hãm tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Nhưng không chỉ Nogales bác bỏ những ý tưởng như thế. Chỉ cần nhìn vào sự khác biệt giữa Nam và Bắc Triều Tiên, Đông và Tây Đức trước đây, và những bước nhảy vọt về kinh tế của Botswana, Malaysia và Singapore là thấy giả thuyết địa lý là không chấp nhận được.
Hai lý thuyết khác thường được trích dẫn cũng không đứng vững.
Thứ nhất, giả thuyết về văn hóa. Đầu thế kỷ XX, nhà xã hội học người Đức, Max Weber, tuyên bố rằng tốc độ công nghiệp hóa cao của Tây Âu, trái ngược với phần còn lại của thế giới, là do “đạo đức làm việc cần cù của các tín hữu Tin lành”.
Nhưng xin nhìn vào Triều Tiên, bán đảo đồng nhất về văn hóa cho đến khi có sự chia rẽ giữa miền Bắc và miền Nam. Giả thuyết văn hóa đơn giản là không thể giải thích sự khác biệt giữa hai quốc gia. Chính đường biên giới đã gây ra sự chênh lệch như thế, chứ không phải là sự khác biệt sâu sắc và đáng kể về văn hóa.
Giả thuyết về kém hiểu biết có hiệu lực trong lĩnh vực tương tự như giả thuyết về văn hóa. Nó ám chỉ rằng nghèo đói là kết quả của thiếu hiểu biết về các chính sách có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Ví dụ ngược lại ở đây rất rõ ràng: viện trợ nước ngoài và tư vấn của các chuyên gia được đưa đến các nước Châu Phi phần lớn đã không tạo ra sự khác biệt kéo dài.
Tuy nhiên, có một lý thuyết thuyết phục hơn giải thích sự bất bình đẳng trên bình diện quốc tế. Bây giờ xin cùng xem xét.